Chúng ta đang phải đối mặt với một thách thức khốc liệt hơn: mọi thứ phải bắt đầu lại từ đầu.
Khi xuất khẩu chè, chúng ta cần tuân theo tiêu chuẩn của các nước như Liên minh Châu Âu, Anh, Nhật Bản, Hoa Kỳ. Năm 2012, Lipton bị Greenpeace phát hiện chứa chất độc hại nhưng lại sử dụng tiêu chuẩn Trung Quốc. Điều đáng ngạc nhiên là theo tiêu chuẩn của Bộ Y tế Trung Quốc, các chất độc hại trong Lipton không vượt quá tiêu chuẩn. Cảnh tượng này hoàn toàn trái ngược với hệ thống kiểm tra nghiêm ngặt đối với trà xanh của Nhật Bản. Trà của chúng tôi khó tạo được chỗ đứng trên thị trường Nhật Bản, và mặc dù việc sử dụng thuốc trừ sâu của Nhật Bản có thể được thông quan một cách suôn sẻ nhưng lại gặp phải những vấn đề mới ở Liên minh Châu Âu.
Kể từ khi triển khai "Hệ thống danh sách tích cực" tại Nhật Bản vào năm 2006, ngành chè của Trung Quốc ngày càng trở nên thụ động trên thị trường quốc tế. Năm 2008, Liên minh Châu Âu đã ban hành các tiêu chuẩn mới về dư lượng thuốc trừ sâu trong thực phẩm, bao gồm nhiều lĩnh vực và điều chỉnh một số tiêu chuẩn dựa trên việc sử dụng thuốc trừ sâu ở Trung Quốc. Những rào cản xanh này đã khiến nhiều doanh nghiệp chè e ngại và chuyển hướng sang thị trường nội địa.
Trong bối cảnh đó, khái niệm trà hữu cơ xuất hiện và trở thành tâm điểm chú ý trong ngành trà. Quy trình sản xuất chè hữu cơ tuân thủ nghiêm ngặt hệ thống sản xuất nông nghiệp hữu cơ để đảm bảo chất lượng chè. Tuy nhiên, theo số liệu thống kê của Hải quan Trung Quốc năm 2011, tổng giá trị xuất khẩu chè của Trung Quốc là 965 triệu USD, với đơn giá trung bình là 2,99 USD. Mặc dù lượng xuất khẩu và đơn giá bình quân đều tăng nhưng so với năm 2010, trong top 5 nước dẫn đầu về lượng nhập khẩu, ngoại trừ Maroc, tất cả các nước còn lại đều có xu hướng giảm.
Tình hình thị trường chè quốc tế hiện nay như thế nào?
Trong thời kỳ này, thị phần trà Trung Quốc ở Châu Phi tương đối cao, đặc biệt là ở Maroc, nơi thị phần trà Trung Quốc đạt 97%. Tuy nhiên, báo cáo này không lý tưởng, vì ngành chè Trung Quốc vẫn dựa vào giá thấp để có chỗ đứng trên thị trường quốc tế. Tỷ trọng chè xanh trong tổng lượng xuất khẩu không đáng kể, chỉ chiếm thị phần rất nhỏ ở các loại chè khác.
Về xuất khẩu chè trên thị trường quốc tế, 10 quốc gia xuất khẩu chè hàng đầu thế giới là Kenya, Sri Lanka, Trung Quốc, Ấn Độ, Đức, Anh, Nhật Bản, Ba Lan, Hoa Kỳ và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất. Trong số đó, Kenya, Sri Lanka, Trung Quốc và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất đứng trong top 3 và khối lượng xuất khẩu của họ vượt quá một nửa lượng xuất khẩu chè của thế giới. Sri Lanka nằm ở khu vực Nam Á của châu Á và là một quốc đảo nằm ở Ấn Độ Dương. Nó được mệnh danh là "Hòn ngọc của Ấn Độ Dương" và là một quốc gia nông nghiệp truyền thống. Kena, một người Anh, đã giới thiệu cây chè đến Kenya vào năm 1903. Ngày nay, Kenya đã trở thành nước sản xuất chè lớn nhất ở Châu Phi chỉ sau hơn một thế kỷ. Tất cả trà đen được sản xuất ở đây đều là trà đen tấm nhưng có mùi thơm nồng, tươi mát và nước súp có màu đỏ tươi.
Mặc dù lượng tiêu thụ chè ở Trung Quốc và Ấn Độ rất lớn nhưng tỷ trọng chè nhập khẩu trong tổng lượng tiêu thụ của các nước này không đáng kể, chỉ chiếm dưới 5%. Bản thân yếu tố nước tiêu thụ cũng là yếu tố then chốt ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động thương mại chè.
Lấy Liên minh Châu Âu làm ví dụ, các thị trường tiêu thụ chè đen quan trọng trên thế giới bao gồm Vương quốc Anh, Đức và Pháp, tất cả đều có lượng tiêu thụ chè đáng kể. Tuy nhiên, EU đã đặt ra các tiêu chuẩn nghiêm ngặt đối với chè nhập khẩu, đặc biệt là dư lượng thuốc trừ sâu, hạn chế xuất khẩu chè Trung Quốc.
Cốt lõi của thương mại quốc tế nằm ở việc trao đổi hàng hóa và dịch vụ. So với các nước sản xuất chè, các nước tiêu thụ không sản xuất chè hoặc sản xuất số lượng chè nhỏ như Nga, Pakistan, Mỹ và Ai Cập là động lực chính thúc đẩy tăng trưởng thương mại chè.
Việc xuất khẩu chè bị ảnh hưởng đáng kể bởi tình trạng sản xuất chè. Hiện nay, sản xuất chè toàn cầu có mô hình phân bố “đỏ ở phía nam và xanh ở phía bắc”, trong đó trà đen là màu chủ đạo ở các vùng vĩ độ thấp như Ấn Độ, Kenya, Sri Lanka và các quốc gia khác; Trà xanh chủ yếu được tiêu thụ ở các vùng vĩ độ cao, như Trung Quốc, Nhật Bản và các nước khác. Để mở rộng thị trường quốc tế, các nước đang nỗ lực tối ưu hóa cơ cấu xuất khẩu chè. Ví dụ, Ấn Độ đã cố gắng trồng chè xanh từ những năm 1970 để chiếm lĩnh thị trường chè xanh ở Trung Quốc, nhưng do những hạn chế về môi trường tự nhiên và giống chè nên nỗ lực này đã không thành công. Tương tự, Trung Quốc cũng đang tăng cường nỗ lực nghiên cứu và xuất khẩu chè đen. Các loại trà đen chính ở Trung Quốc là trà đen loại nhỏ và trà đen Kung Fu, có sự khác biệt đáng kể so với loại trà đỏ tấm phổ biến trên thị trường quốc tế.
Mặc dù Trung Quốc đã nỗ lực mở rộng sản xuất trà đỏ tấm nhưng giá thành sản xuất trà đỏ tấm cao hơn nhiều so với mức trung bình toàn cầu và giá thị trường quốc tế thấp hơn mức trung bình toàn cầu dẫn đến thiếu khả năng cạnh tranh. Vì vậy, sản lượng và xuất khẩu chè đen có xu hướng giảm dần qua các năm. Năm 2018, chè đen trở thành loại chè duy nhất có thị phần xuất khẩu giảm.
Các quốc gia/khu vực xuất khẩu chè Trung Quốc chính năm 2025
Trà là loại đồ uống thông dụng trên toàn cầu, chiếm vị trí quan trọng trong thương mại xuất nhập khẩu và trở thành một trong những mặt hàng chủ lực. Thông thường, các nước sản xuất chè cũng là nước xuất khẩu. Tuy nhiên, không có mối quan hệ tỷ lệ tuyệt đối giữa sản xuất chè và xuất khẩu, bởi mức độ xuất khẩu chè còn chịu ảnh hưởng của nhu cầu trong nước. Trung Quốc và Ấn Độ, những nước sản xuất chè lớn trên thế giới, là những ví dụ điển hình về vấn đề này. Hai thị trường lớn trong nước có nhu cầu rất lớn và tiêu thụ phần lớn chè nên tổng lượng chè sẵn có để xuất khẩu tương đối hạn chế.
Từ năm 2008 đến nay, thị trường xuất khẩu chè toàn cầu duy trì sự phát triển ổn định, với lượng xuất khẩu xấp xỉ 1,7 triệu tấn. Tuy nhiên, đến năm 2017, khối lượng xuất khẩu chè toàn cầu đã giảm 1,1%, cho thấy thị trường chè quốc tế đang ở mức độ dư thừa nhất định.
Đông Á, Nam Á và Châu Phi là ba thị trường xuất khẩu chè chính. Điều đáng chú ý là trong những năm gần đây, thị trường chè Việt Nam phát triển nhanh chóng, thứ hạng xuất khẩu chè toàn cầu tăng dần qua từng năm, lọt vào top 5 nước xuất khẩu chè hàng đầu thế giới.
So với xuất khẩu chè, thị trường nhập khẩu chè đa dạng hơn, liên quan chặt chẽ đến quy mô trồng lớn và sản lượng cao của các nước xuất khẩu. Kenya, Trung Quốc, Ấn Độ và Sri Lanka là bốn nước xuất khẩu chè lớn trên thế giới và thị trường xuất khẩu của họ thể hiện đặc điểm toàn cầu hóa rõ ràng. Lấy Trung Quốc làm ví dụ, năm 2017 có hơn 120 quốc gia và khu vực xuất khẩu chè.
Do các yếu tố như địa lý, chè nên có sự khác biệt nhất định trong việc phân bổ của các nước xuất khẩu lớn trên thị trường toàn cầu. Các nước xuất khẩu chè chính của Trung Quốc bao gồm Nga, Hoa Kỳ, Maroc, Pakistan, v.v; Ấn Độ và Sri Lanka nổi tiếng về trà đen, với thị trường chủ yếu tập trung ở châu Âu; Phần lớn thị trường chè Kenya nằm ở khu vực Châu Phi.
Vấn đề xuất khẩu chè Trung Quốc chủ yếu thể hiện ở các khía cạnh sau:
Cả trong nước và quốc tế, các thương hiệu trà Trung Quốc đều khó có thể so sánh với các đối thủ nước ngoài. Những thách thức mà ngành sản xuất chè phải đối mặt cũng tương tự như nhiều ngành công nghiệp khác ở Trung Quốc: chất lượng sản phẩm, cạnh tranh trong nước quá mức, giá thị trường quốc tế thấp và lợi nhuận ít ỏi cũng như sức mạnh thương hiệu yếu. Nguyên nhân cơ bản của những vấn đề này nằm ở sự phân khúc thị trường quá mức.
Vấn đề bắt nguồn từ vườn chè. Có các vùng trồng chè ở miền trung, miền nam và miền tây Trung Quốc, với khoảng 8 triệu nông dân trồng chè, nhưng hầu hết các vườn chè đều là vườn chè nhỏ kiểu gia đình. Phương án nối vườn chè nhỏ thành vườn chè lớn bị hạn chế bởi quy định về đất đai, vì nông dân chỉ có quyền canh tác chứ không được bán đất. Điều này đã dẫn đến mức độ công nghiệp hóa trong sản xuất chè ở Trung Quốc thấp hơn nhiều so với các nước như Kenya và Ấn Độ. Lấy tỉnh Chiết Giang làm ví dụ, mặc dù là tỉnh giàu có nhất Trung Quốc nhưng vẫn có hơn một triệu-vườn chè quy mô nhỏ, mỗi vườn có diện tích chưa đến 0,2 ha. Giám sát chất lượng của hàng triệu vườn chè rải rác khắp cả nước gần như là nhiệm vụ bất khả thi, vì vậy các nhà xuất khẩu chè Trung Quốc đã nhiều lần gặp phải vấn đề chất lượng chè không đạt tiêu chuẩn an toàn quốc tế.
Giá bán chè Trung Quốc trên thị trường quốc tế chỉ 2 USD/kg, thấp hơn nhiều so với mức 2,7 USD của Ấn Độ và 3,4 USD của Sri Lanka. Tuy nhiên, nếu chất lượng chè ở nước ta không được cải thiện nhìn chung thì giá chè xuất khẩu trên thị trường quốc tế có thể tiếp tục ở mức thấp, khó có thể nổi bật. Tại Trung Quốc, thị trường trà có hàng nghìn thương hiệu, sự cạnh tranh khốc liệt dẫn đến thị phần bị phân tán cao, từ đó khiến lợi nhuận doanh nghiệp trở nên cực kỳ yếu. Ngoài ra, mặc dù Trung Quốc có nhiều loại trà độc đáo nhưng chúng vẫn chưa được thị trường quốc tế công nhận cao, điều này đã hạn chế tầm ảnh hưởng quốc tế của các thương hiệu trà Trung Quốc. Để đạt được sự phát triển bền vững của ngành chè, vẫn cần phải thúc đẩy mạnh mẽ quá trình công nghiệp hóa sản xuất chè và sử dụng các chiến lược tiếp thị hiệu quả hơn để nâng cao khả năng cạnh tranh của chè Trung Quốc trên thị trường quốc tế.
